TÜRK GIDA KODEKSİ İNSAN TÜKETİMİNE SUNULAN ŞEKERLERİN ANALİZ YÖNTEMLERİ TEBLİĞİ
(TEBLİĞ NO:2002/26)
Amaç
Madde 1- Bu Tebliğin amacı; insan tüketimine sunulan şekerlerin analiz yöntemlerini belirlemektir.
Kapsam
Madde 2- Bu Tebliğ, şeker veya beyaz şeker, yarı beyaz şeker, rafine şeker, şeker çözeltisi, beyaz şeker çözeltisi, invert /indirgen şeker çözeltisi, beyaz invert şeker çözeltisi, invert şeker şurubu, beyaz invert şeker şurubu, glukoz şurubu, kurutulmuş glukoz şurubu, dekstroz monohidrat, susuz dekstroz’un analiz yöntemlerini kapsar.
Hukuki Dayanak
Madde 3- Bu Tebliğ 16/11/1997 tarihli ve 23172 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği’ne göre hazırlanmıştır.
Analiz Yöntemleri
Madde 4- Analiz yöntemleri, genel ilkeleri Ek-1'e uygun olarak aşağıdaki şekilde uygulanır;
a)Yarı beyaz şeker, şeker veya beyaz şeker, rafine şekerde kurutma kaybı tayini Ek-2’deki 1 inci yönteme göre yapılır.
b)Glukoz şurubu, kurutulmuş glukoz şurubu, dekstroz monohidrat, susuz dekstroz’un kuru madde tayini (vakumlu etüv yöntemi) Ek-2’deki 2 .yönteme göre yapılır.
c) Şeker çözeltisi, beyaz şeker çözeltisi, invert şeker çözeltisi, beyaz invert şeker çözeltisi, invert şeker şurubu veya beyaz invert şeker şurubunda suda çözünen kuru madde tayini (refraktometrik yöntem) Ek-2’deki 3 üncü yönteme göre yapılır.
d)Yarı beyaz şekerde, invert şeker olarak açıklanan indirgen şekerin miktarının tayini (Berlin Enstitüsü yöntemi) Ek-2’deki 4 üncü yönteme göre yapılır.
e)Şeker veya beyaz şeker ve rafine şekerde, invert şeker olarak açıklanan indirgen şeker miktarının tayini (Knight and Allen yöntemi) Ek-2’deki 5 inci yönteme göre yapılır.
f)Şeker çözeltisi, beyaz şeker çözeltisi, invert şeker çözeltisi, beyaz invert şeker çözeltisi, invert şeker şurubu, beyaz invert şeker şurubu’da invert şeker olarak açıklanan indirgen şekerin miktar tayini (Luff-Schoorl yöntemi) Ek-2’deki 6 ncı veya 7 nci yönteme göre yapılır.
g)Glukoz şurubu ve kurutulmuş glukoz şurubunda dekstroz eşdeğeri olarak kuru maddede hesaplanmış ve açıklanmış indirgen şekerin miktarının tayini, dekstroz monohidrat ve susuz dekstrozda D-glukoz olarak açıklanan indirgen şekerin miktarının tayini Ek-2’deki 6 ncı yönteme göre yapılır.
h)Şeker çözeltisi, beyaz şeker çözeltisi, invert şeker çözeltisi, beyaz invert şeker çözeltisi, invert şeker şurubu, beyaz invert şeker şurubunda invert şeker olarak açıklanan indirgen şekerlerin tayini (Lane and Eynon sabit hacim düzenlenmesi yöntemi) Ek-2’deki 7 inci yönteme göre yapılır.
i)Glukoz şurubu, kurutulmuş glukoz şurubu, dekstroz monohidrat, susuz dekstrozda dekstroz eşdeğerinin tayini (Lane and Eynon sabit hacim yöntemi) Ek-2’deki 8 inci yönteme göre yapılır.
j)Glukoz şurubu, kurutulmuş glukoz şurubu, dekstroz monohidrat, susuz dekstrozda sülfat külünün tayini Ek-2’deki 9 uncu yönteme göre yapılır.
k)Yarı-beyaz şeker, şeker veya beyaz şeker ve rafine şekerde polarizasyonun tayini Ek-2’deki 10 uncu yönteme göre yapılır.
Avrupa Birliğine Uyum
Madde 5- Bu Tebliğ, 79/796/ECC sayılı “İnsan tüketimine sunulan şekerlerin analiz yöntemleri” Komisyon Direktifi dikkate alınarak Avrupa Birliği’ne uyum çerçevesinde hazırlanmıştır. Bu Tebliğ, laboratuvarların ilgili mevzuatlarına uygun denenmiş ve bilimsel geçerliliği olan yöntemleri kullanmasını engellemez. Avrupa Birliği ile olan ilişkilerde zorunlu olarak uygulanır.
Geçici Madde 1- Halen faaliyet gösteren ve bu Tebliğ kapsamında yer alan analiz yöntemlerini kullanan laboratuvarlar 1 yıl içerisinde bu Tebliğ hükümlerine uymak zorundadırlar.
Yürürlük
Madde 6-Bu Tebliğ yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
Yürütme
Madde 7- Bu Tebliğ hükümlerini Sağlık Bakanı ve Tarım ve Köyişleri Bakanı yürütür.
MEVZUATIN DEVAMI
Ekler
Bu mevzuata ait 2 ek bu sayfada yer alır. Geniş tabloları yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
Genel İlkeler
1. Numunenin Analize Hazırlanması:
Analiz için kullanılacak laboratuvar numunesinden 200 g örnek alınır. Örnek, temiz, kuru ve nem almayacak şekilde ağzı sıkıca kapatılabilen bir kaba konur.
2. Reaktifler:
2.1.Metinde kullanılan su terimi, destile su veya eşit saflıktaki demineralize suyu tanımlamaktadır.
2.2.Reaktifler, daha farklı bir nitelendirme yapılmamışsa, sulu çözeltiyi tanımlamaktadır.
2.3.Aksi belirtilmedikçe bütün reaktifler analitik saflıkta olmalıdır.
3. Sonuçların Açıklanması:
Cihaz ve malzeme tanımı, özel koşul gerektiren cihaz ve malzemeler için yapılır.
4. Sonuçların Açıklanması:
Resmi analiz raporunda belirtilen sonuç, en az iki paralel anlamlı analizin ortalama değeri olmalıdır. Aksi belirtilmedikçe sonuçlar, laboratuvara gelen orijinal numunenin kütlece yüzdesi şeklinde verilir. Sonuçlarda virgülden sonraki basamak sayısı yöntemin duyarlılığına göre belirtilir.
Analiz Yöntemleri
Yöntem 1: Kurutma Kaybı Tayini
1. Uygulama Alanı ve Amacı:
Bu yöntem, yarı beyaz şeker, şeker veya beyaz şeker, rafine şekerde kurutma kaybını kapsar.
2. Tanım:
Kurutma kaybı; bir maddenin kurutma ile ortaya çıkan kütle kaybı miktarının belirtilen yöntemle saptanmasıdır.
3. Prensip:
Kurutma kaybı 103 ± 2 ºC sıcaklıkta kurutularak saptanır.
4. Sonuçların Açıklanması:
4.1. Analitik terazi; 0.1 mg duyarlıkta tartım yapabilen,
4.2. Etüv; uygun havalandırmalı, termostatlı ve 103 ± 2 ºC’a ayarlanabilen,
4.3. Tartım kabı: metal, düz tabanlı, en az 100 mm çapta ve 30 mm derinlikte, örneklere ve analiz koşullarına dayanıklı malzemeden yapılmış,
4.4. Desikatör; yeni aktive edilmiş silika jel veya dengi nem çekici bir madde ve nemi belirleyici indikatör içeren.
5. İşlem:
5.3 ve 5.7’de belirtilen işlemler örnek kabı açıldıktan hemen sonra yapılmalıdır.
5.1. Tartım kabı 103 ± 2 ºC’daki etüvde sabit ağırlığa getirilir.
5.2. Desikatörde 30-35 dakika soğutulur ve 0.1 mg duyarlılıkta tartılır.
5.3. Kaba, yaklaşık 20 – 30 g örnek, 0.1 mg duyarlılıkta tartılır.
5.4. Örnek etüvde 103 ± 2 ºC’da 3 saat bekletilir.
5.5. Desikatörde soğutulur ve 0.1 mg duyarlılıkla tartılır.
5.6. Kap 103 ± 2 ºC’da 30 dakika bekletilir, desikatörde soğutulup, 0.1 mg duyarlılıkla tartılır. Bu işlem, iki tartım arasındaki fark 1 mg’dan fazla ise tekrarlanır. Kütlede bir artış gözlenirse hesaplamada en düşük okuma kullanılır.
5.7. Toplam kurutma zamanı 4 saati geçmemelidir.
6. Sonuçların Açıklanması:
6.1. Formül ve hesaplama yöntemi:
Kurutma kaybı, kütlece yüzde olarak aşağıdaki formülle hesaplanır:
m0: Örnek miktarı, g
m1: Örneğin kurutmadan sonraki kütlesi, g
6.2. Tekrarlanabilirlik:
Aynı koşullarda, aynı analizci tarafından, aynı zaman diliminde veya hızlı şekilde birbiri ardına aynı örnek için yapılan iki analiz sonucu arasındaki fark, örneğin her 100 g’ı için 0.02 g’ı geçmemelidir.
Yöntem 2: Kuru Madde Tayini (Vakumlu Etüv Yöntemi)
1. Uygulama Alanı ve Amacı:
Bu yöntem, glukoz şurubu, kurutulmuş glukoz şurubu, dekstroz monohidrat ve susuz dekstrozda kuru madde miktarını belirler.
2. Tanım:
Kuru madde miktarı; açıklanan yöntemle belirlenen kuru madde miktarıdır.
3. Prensip:
Kuru madde, 70 ± 1 ºC’da, 3.3 kPa (34 mbar) basınçta vakumlu etüv kullanılarak saptanır. Glukoz şurubu veya kuru glukoz şurubu numunelerinde analizi yapılacak deney örneği, kurutmadan önce su ve kizelgur ile karıştırılarak hazırlanır.
4. Reaktifler:
4.1. Kizelgur: Buchner hunisine yerleştirilir ve seyreltik HCI çözeltisi (1 litre suya yoğunluğu 20 ºC’da 1,19 g/mL olan HCI’den 1mL eklenerek hazırlanır) ile tekrar tekrar yıkanarak saflaştırılır. İşleme süzüntü asidik olana kadar devam edilir. Süzüntünün pH değeri dörtten büyük olana kadar suyla yıkanır. Etüvde 103 ± 2 ºC’a kurutulur ve hava geçirmeyen kapta saklanır.
5. Sonuçların Açıklanması:
5.1. Vakumlu kurutma etüvü; kaçağı olmayan, termostatlı, termometreli ve vakum manometresi bulunan etüvdür. Vakumlu kurutma etüvü raflarına yerleştirilen tartım kaplarının, ısının hızla geçişini sağlayacak şekilde dizayn edilmiş olmalıdır.
5.2.Nemi belirleyici indikatörlü ve yeni aktive edilmiş silikajel veya dengi bir nem çekici ile doldurulmuş cam kulesi bulunan hava kurutma tüneli; derişik H2SO4 içeren bir gaz temizleyiciyle seri halde monte edilmelidir.
5.3. Vakum pompası; etüv içinde basıncı 3.3 kPa (34 mbar) veya daha düşük düzeyde tutulabilen özellikte.
5.4.Tartım kabı: metal, düz tabanlı, örneklerce aşındırılmaya veya deney koşullarına dayanıklı en az 100mm çaplı ve 300mm derinlikte.
5.5. Cam baget: kaba uygun uzunlukta.
5.6. Desikatör: yeni aktive edilmiş silika jel veya dengi bir nem çekici içeren, nemi belirleyici indikatör bulunduran.
5.7. Analitik terazi: 0.1mg’a kadar duyarlı.
6. İşlem:
6.1. Bagetli tartım kabına yaklaşık 30 g kizelgur (4.1.) konur. Kuru madde, 70 ± 1 ºC’da, 3.3 kPa’ı (34mbar) geçmeyen basınçtaki vakumlu etüvde belirlenir. En az 5 saat süreyle kurutma tünelinden etüv içine yavaş bir hava akımı sağlanarak kurutulur. Zaman zaman basınç kontrol edilir, gerekirse düzeltme yapılır.
6.2.Etüv içinde kuru hava akımı yavaşça artırılarak, atmosfer basıncı yeniden sağlanır. Tartım kabı hemen bagetle birlikte desikatöre yerleştirilir, soğutulur ve tartılır.
6.3.Analizi yapılacak örneğin 10 gramı, 100mL’lik behere 1mg duyarlılıkta tartılır.
6.4.Analiz örneği 10 mL ılık su ile seyreltilir ve baget yardımıyla tartım kabına alınır.
6.5.Analiz örneği içeren tartım kabı bagetle birlikte etüve yerleştirilir ve basınç 3.3 kPa (34mbar) veya daha altına düşürülür. 70 ± 1 ºC’da yavaş bir kuru hava akımıyla kurutulur. Kurutma işlemi 20 saat sürmelidir. Kayıp miktarı ilk günün sonunda ortaya çıkmalıdır. Vakum pompasını ayarlanmış basınçta çalıştırmak yararlı olacaktır ve kuru havanın yavaş bir akımla etüve girişi sağlanmalıdır. Bu sayede gece boyunca basınç yaklaşık 3.3 kPa (34mbar) veya daha düşük seviyede tutulur.
6.6.Etüv içinde kuru hava akımı dikkatlice artırılarak atmosfer basıncı yeniden sağlanır. Tartım kabı ve içeriği hemen desikatöre alınır, soğutulur ve 1mg duyarlılıkla tartılır.
6.7. 6.5’de belirtilen işleme bir 4 saat daha devam edilir. Etüvdeki atmosfer basıncı yeniden düzenlenir ve tartım kabı hemen desikatöre alınır, soğutulur ve tartılır. Sabit kütleye ulaşması sağlanır. Aynı tartım kabının iki tartımı arasındaki fark 2 mg’ı geçmediği zaman, sabit tartım uygun kabul edilir. Farkın daha büyük olması durumunda 6.7’deki işlem tekrarlanır.
6.8.Susuz dekstroz veya dekstroz monohidrat örneklerindeki kuru maddeyi saptamak için kizelgur ve su gerekli değildir.
7. Sonuçların Açıklanması:
7.1. Formül ve Hesaplama Yöntemi:
Kuru madde içeriği, kütlece yüzdesi olarak aşağıdaki formülle hesaplanır:
m0: Örnek miktarı, g
m1: Tartım kabı + baget + kizelgur ve kurutmadan sonra kalan örnek kütlesi, g
m2: Tartım kabı, baget ve kizelgur kütlesi, g
7.2.Tekrarlanabilirlik:
Aynı koşullarda, aynı analizci tarafından, aynı zaman diliminde veya hızlı şekilde birbiri ardına aynı örnek için yapılan iki analiz sonucu arasındaki fark, örneğin her 100 g’ı için 0.12 g’ı geçmemelidir.
Yöntem 3: Suda Çözünen Kuru Maddenin Saptanması (Refraktometrik Yöntem)
1. Uygulama Alanı ve Amacı:
Bu yöntem, şeker çözeltisi, beyaz şeker çözeltisi, invert şeker çözeltisi, beyaz invert şeker çözeltisi, invert şeker şurubu, beyaz invert şeker şurubundaki suda çözünen kuru madde miktarını belirler.
2. Tanım:
Suda çözünen kuru madde miktarı; açıklanan yöntemle belirlenen suda çözünen kuru madde miktarıdır.
3. Prensip:
Örneğin kırılma indisi 20 oC
'da saptanır ve konsantrasyonu, Tablo 1'den suda çözünen kuru maddeye çevrilir.
4. Cihazlar:
4.1.Refrakrometre; virgülden sonra dört basamağa kadar okuma yapabilen, termometreli ve 20 ± 0.5 oC
'da termostatlı su banyosuna bağlı, su sirkülasyon pompası ile birlikte.
4.2. Işık kaynağı, sodyum buhar lambalı
5. İşlem:
5.1. Örnekte herhangi bir kristal varsa, 1 : 1 ( kütle/kütle) oranında seyreltilerek yeniden çözülür.
5.2. 20 oC’da refraktometre ile örneğin kırılma indisi ölçülür.
6. Sonuçların Hesaplanması ve Açıklanması:
6.1. Tablo 1'den , şeker çözeltisinin 20 oC’daki kırılma indeksinden suda çözünen kuru madde miktarı hesaplanır. İnvert şekerler için, tablo 1'den elde edilen sonuçlara, analiz edilen örneğin içerdiği her % 1'lik invert şeker için 0.022 eklenerek sonuçlar düzeltilir.
6.2. Örnek su ile 1:1 (kütle/kütle) oranında seyreltilmişse, hesaplanan kuru madde miktarı iki ile çarpılır.
6.3.Tekrarlanabilirlik:
Aynı koşullarda, aynı analizci tarafından, aynı zaman diliminde veya hızlı şekilde birbiri ardına aynı örnek için yapılan iki analiz sonucu arasındaki fark, örneğin 100 g'ı için 0,2 g'ı geçmemelidir.
Tablo 1: Kırılma İndeksi - % Sakaroz Çevrim Tablosu
|
n |
sakaroz |
n |
sakaroz |
n |
sakaroz |
n |
sakaroz |
n |
sakaroz |
|
1.3330 |
0.009 |
1.3365 |
2.436 |
1.3400 |
4.821 |
1.3435 |
7.164 |
1.3470 |
9.466 |
Yöntem 4: İnvert Şeker Cinsinden İndirgen Şekerlerin Tayini (Berlin Enstitüsü Yöntemi)
1. Uygulama Alanı ve Amacı:
Bu yöntem, yarı beyaz şekerdeki indirgen şeker miktarını invert şeker cinsinden belirler.
2. Tanım
İnvert şeker cinsinden indirgen şekerler; bu analiz yöntemi ile belirlenen indirgen şeker miktarıdır.
3. Prensip
İndirgen şeker içeren örnek çözeltisi, bakır-II kompleks çözeltisini indirger. Oluşan bakır-I-oksit, daha sonra standart iyot çözeltisi ile yükseltgenir. İyot çözeltisinin fazlası ise standart sodyum tiyosülfat çözeltisi ile geri titrasyon yapılarak bulunur.
4. Reaktifler
4.1. Bakır-II çözeltisi (Müller çözeltisi)
4.1.1. 35 g bakır-II-sülfat pentahidrat (CuSO4.5H2O), 400 mL kaynar su içinde çözülür ve soğumaya bırakılır.
4.1.2. 173 g sodyum potasyum tartarat tetrahidrat (Rochelle tuzu veya Seignette tuzu; KNaC4H4O6.4H2O) ve 68 g susuz sodyum karbonat, 500 mL kaynar suda çözülür ve soğumaya bıkarılır.
4.1.3. Her iki çözelti (4.1.1 ve 4.1.2), 1 L'lik ölçülü bir balona aktarılır ve su ile çizgisine kadar tamamlanır. 2 g aktif karbon eklenir. Balonun içindekiler karıştırılır ve çözelti birkaç saat dinlendirilerek kağıt veya membran filtreden süzülür. Çözeltinin belli bir süre muhafaza edilmesi sonunda çözeltide bakır-I-oksit oluşursa, çözelti tekrar süzülmelidir.
4.2. Asetik asit çözeltisi, 5 M
4.3. İyot çözeltisi, 0.01665 M (0.0333 N, 4.2258 g/L).
4.4. Sodyum tiyosülfat çözeltisi, 0.0333 M
4.5.Nişasta çözeltisi; 5 g suda çözünebilen nişasta 30 mL su ile çözülür ve bu karışım 1 L kaynayan suya aktarılır. 3 dakika kaynatılır ve soğumaya bırakılır. Nişasta çözeltisine koruyucu olarak 10 mg civa-II-iyodür eklenebilir.
5. Cihaz ve Malzemeler
5.1.Erlen, 300 mL, büret ve pipet.
5.2. Su banyosu, kaynatma özelliğinde.
6. İşlem
6.1. 300 mL'lik erlen içine 30 mg dan daha az invert şeker içerecek miktarda örnek (10 g veya daha az) tartılır ve yaklaşık 100 mL suda çözülür. 10 mL bakır-II çözeltisi (4.1) pipetle katılır. Erlen döndürülerek çözelti karıştırılır ve kaynayan su banyosunda (5.2) tam olarak 10 dakika tutulur. Erlendeki çözelti seviyesi su banyosundaki su seviyesinden en az 20 mm aşağıda olmalıdır. Erlen, çeşme suyu altında hızlıca soğutulmalıdır.
Bu işlem sırasında çöken bakır-I-oksitin atmosfer oksijeni tarafından tekrar okside edilmemesi için çözelti çalkalanmamalıdır.
Bir pipetle 5 mL 5 M asetik asit (4.2) çözeltisi, erlen çalkalanmadan ilave edilir ve derhal 0.01665 M iyot çözeltisinin fazlası (20-40 mL) (4.3) bir büret yardımıyla eklenir. Bakır çökeleğinin çözünmesi için erlen çalkalanır. İyot fazlası 0.0333 M sodyum tiyosülfat çözeltisine (4.4) karşı nişasta indikatörü (4.5) kullanılarak titre edilir. İndikatör titrasyonun sonuna doğru katılır.
6.2.Su ile tanık deney yapılır. Bu deney, her yeni hazırlanan bakır-II çözeltisi (4.4.) için uygulanmalıdır. Bu işlem için harcanan tiyosülfat miktarı 0.1 mL'yi geçmemelidir.
6.3.Şeker çözeltisinde olabilecek diğer indirgen şekerler için harcanacak iyot miktarını tespit etmek amacıyla şeker çözeltisinden sıcak deneme için alınan miktar kadar örnek ile deney aynı koşullarda fakat ısıtmaksızın tekrarlanır (Soğuk deney). Şeker çözeltisi ile soğuk koşullar altında kontrol testi yapılır. Sülfür dioksit gibi indirgen maddelerin açığa çıkması için 10 dakika oda sıcaklığında bırakılır.
7. Sonuçların Açıklanması
7.1.Formül ve hesaplama yöntemi
Harcanan iyot çözeltisi hacmi = Fazla olarak eklenen 0.01665 M iyot çözeltisi (mL) - titrasyonda harcanan 0.0333 M sodyum tiyosülfat çözeltisi (mL)
Harcanan 0.01665 M iyot çözeltisi miktarından (mL), 7.1.1, 7.1.2 ve 7.1.3 deki miktarlar düşülerek düzeltme yapılır.
7.1.1. Madde 6.2'de su ile yapılan tanık deneyde harcanan hacim, mL
7.1.2. Madde 6.3'de şeker çözeltisi ile yapılan soğuk deneyde harcanan hacim, mL
7.1.3. Çözeltide mevcut her gram sakaroz için harcanan iyot çözeltisi miktarı, her 10 g sakaroz için 2 mL iyot çözeltisi harcaması olacak şekilde hesaplanır (sakaroz düzeltmesi).
Bu düzeltmeler yapıldıktan sonra elde edilen hacim, mL, 0.01665 M iyot çözeltisi miktarı esas alınarak örneğin invert şeker miktarı, örneğin kütlece yüzdesi cinsinden aşağıdaki formülle hesaplanır:
Hesaplamalarda 1 mL 0.01665 M iyot çözeltisi = 1 mg invert şeker eşitliği kullanılır.
V1 : Düzeltilmiş 0.01665 M iyot çözeltisi hacimi, mL
m0 : Örnek miktarı, g
7.2.Tekrarlanabilirlik
Analiz basamaklarının doğru olarak uygulanması koşuluyla, aynı örnekte, aynı zaman diliminde, aynı laboratuvar cihaz ve koşullarında, aynı kişi tarafından yapılan iki analiz sonucu arasındaki fark, örneğin her 100 g’ı için 0.02 g’ı geçmemelidir.
Yöntem 5: İnvert Şeker Olarak İndirgen Şeker Tayini (Knight ve Allen EDTA Yöntemi)
1. Uygulama Alanı ve Amacı:
Bu yöntem, rafine şeker, şeker veya beyaz şekerde bulunan indirgen şeker miktarını invert şeker cinsinden belirler.
2. Tanım
İnvert şeker olarak indirgen şeker; belirtilen yöntemle tayin edilen indirgen şeker miktarıdır.
3. Prensip
Bakır-II çözeltisi , örnek çözeltisine eklenir, indirgenir ve indirgenmemiş kısımlar EDTA çözeltisi ile geri titre edilir.
4. Reaktifler
4.1. EDTA Çözeltisi, 0.0025 M: 0.930 g etilen diamin tetra asetik asitin (EDTA) di sodyum tuzu suda çözülür ve 1 L’ye tamamlanır. Alternatif olarak, 50 mL 0.01 M lik standart EDTA çözeltisi, kullanılacağı zaman 200 mL’ye seyreltilir.
4.2. Müreksit indikatör çözeltisi: 0.25 g müreksit 50 mL suya ilave edilir. 20 mL 0.2 g/100 mL metilen mavisi çözeltisi ile karıştırılır.
4.3. Alkali bakır çözeltisi: 1 L'lik balonda, 40 mL 1 M NaOH içeren yaklaşık 600 mL su ile 25 g susuz sodyum karbonat ve 25 g potasyum sodyum tartarat çözülür. 6.0 g bakır-II-sülfat pentahidrat (CuSO4.5H2O) yaklaşık 100 mL suda çözülür ve alkali tartarat çözeltisine katılır. Karışım 1 L’ye tamamlanır ve iyice karıştırılır. Çözelti ancak bir hafta dayanıklıdır.
4.4.Standart invert şeker çözeltisi, % 1:9.50 g saf sakaroz tartılır ve 1 litrelik ölçülü balona aktarılır, 100 ± 5 mL kadar damıtık suda çözülür. 5 mL derişik HCl ilave edilir. Sakarozun tamamen invert şekere dönüşmesi için 20-25°C'da 3 gün veya 12-15 °C'da 8 gün bekletilir. Bekleme süresi sonunda çözelti damıtık suyla 800 mL'ye seyreltilir.
2 g benzoik asit (C6H5COOH) 75 mL sıcak suda çözülür, soğutulduktan sonra invert şeker çözeltisine ilave edilir ve çözelti damıtık suyla 1 L'e tamamlanır. seyreltilir, iyice karıştırılır. Elde edilen bu çözelti % 1'lik standart invert şeker çözeltisidir. Ağzı iyice kapanabilen ölçülü balonda 6 ay bozulmadan saklanabilir.
4.5.Saf sakaroz : 100 g'da 0.001g’dan daha az indirgen şeker içermelidir.
5. Cihaz ve Malzemeler
5.1.Deney tüpü, 150x20 mm
5.2.Porselen kapsül, beyaz
5.3.Analitik terazi, 0.1 mg duyarlılıkta
6. İşlem
6.1. Deney tüpüne (5.1) 5.0 g şeker örneği tartılır. 5 mL saf su eklenir, çalkalayarak (ısıtmadan) çözülür. Tam olarak 2 mL alkali bakır çözeltisi (4.3) konur, karıştırılır, kaynayan su banyosunda 5 dakika tutulur ve soğuk su banyosunda hemen soğutulur.
6.2. Tüpün içindeki çözelti beyaz porselen kaba (5.2) çok az miktarda su kullanılarak alınır, zaman geçirmeden spatül ile yaklaşık 0.1 g (3 damla) kadar indikatör çözeltisi (4.2) konur ve EDTA çözeltisi (4.1) ile titre edilir.
V0 titrasyonda kullanılan EDTA miktarıdır. Titrasyon rengi önce yeşil, sonra gri, en sonra da mor renge dönüşür. Titrasyonun dönüm noktası mor renge dönüştüğü noktadır.
Mor renk bakır-1-oksitin bakır-II-okside olması nedeniyle yavaşça yokolur. Titrasyon dönüm noktasına hızlı bir şekilde ulaşılır.
6.3. 4.4.’de belirtildiği şekilde hazırlandığı gibi saf sakaroz’un (4.5) 5 g’ının bilinen invert şeker miktarları ile kalibrasyon grafiği çizilir. 5 mL çözelti elde etmek için soğuk su eklenir.
6.4. Hesaplama
İnvert şeker miktarı Tablo 2'den veya düşük indirgen şeker içeren şekere, bilinen miktarlarda indirgen şeker ilave edilerek ve yukarıda belirtildiği şekilde analiz yapılarak çizilen kalibrasyon grafiğinden bulunur.
İnvert şeker çözeltisi (4.4) litrede 0.2 g invert şeker olacak şekilde seyreltilir. % 0.020, 0.016, 0.012, 0.008, 0.004 ve 0.002 invert şeker standartlarının hazırlanması amacıyla seyreltik invert şeker çözeltisinden 5 g sakaroz için hesaplanan miktarlarda hazırlanmış temiz, kuru test tüplerine konulur. 5 mL' ye saf su ile tamamlanır. Üzerine, düşük indirgen şeker içeren sakarozdan 5 g ilave edilir ve 6.1'de belirtilen şekilde ısıtmadan çözme işlemi ile analize devam edilir.
Titrasyonda harcanan EDTA çözeltisi miktarlarıyla (mL) 5g. sakaroza ilave edilen invert şeker miktarlarına karşı bir grafik çizilir.
Çizilen grafik 0.001-0.019 g invert şeker/100 g sakaroz değerine kadar doğrusal bir ilişki gösterir.
7. Sonuçların Açıklanması:
7.1.Formül ve hesaplama yöntemi:
Örneğin analizi sonucunda elde edilen V mL EDTA çözeltisine karşı gelen invert şeker yüzdesi bulunur.
7.2. İnvert şeker miktarı % 0.017 den yüksek olan örneklerde, örnek miktarı daha az alınır ve düşük invert şeker içeren sakaroz ilave edilerek analiz için standart 5 g lık örnek hazırlanır.
7.3.Tekrarlanabilirlik
Analiz basamaklarının doğru olarak uygulanması koşuluyla, aynı örnekte, aynı zaman diliminde, aynı laboratuvar cihaz ve koşullarında aynı kişi tarafından yapılan iki analiz sonucu arasındaki fark 0.005 g invert şeker/100 g örneği geçmemelidir.
8. Not:Polarizasyon çevirme derecesine (oS) dönüştürmek için 2.889’a bölünür (Polarizasyon ortamı: 200 mm optik uzunlukta, sodyum buhar lambalı ışık kaynaklı, 20 oC oda sıcaklığında).
Tablo 2: Harcanan EDTA çözeltisine karşılık gelen invert şeker miktarı
|
Titrasyon
Hacmi, |
İnvert
Şeker |
|
|
1.7-2.2 |
0.017 |
|
|
2.3-2.9 |
0.016 |
|
|
3.0-3.6 |
0.015 |
|
|
3.7-4.2 |
0.014 |
|
|
4.3-4.8 |
0.013 |
|
|
4.9-5.5 |
0.012 |
|
|
5.6-6.2 |
0.011 |
|
|
6.3-6.8 |
0.010 |
|
|
6.9-7.5 |
0.009 |
|
|
7.6-8.1 |
0.008 |
|
|
8.2-8.7 |
0.007 |
|
|
8.8-9.4 |
0.006 |
|
|
9.5-10.1 |
0.005 |
|
|
10.2-10.7 |
0.004 |
|
|
10.8-11.3 |
0.003 |
|
|
11.4-11.8 |
0.002 |
Yöntem 6. Dekstroz Eşdeğeri veya İnvert Şeker Cinsinden İndirgen Şeker Tayini (Luff-Schoorl Yöntemi)
1. Uygulama Alanı ve Amacı:
Luff Schoorl yöntemi ile şeker çözeltisi, beyaz şeker çözeltisi, invert şeker çözeltisi, beyaz invert şeker çözeltisi, invert şeker şurubu, beyaz invert şeker şurubunda invert şeker cinsinden indirgen şeker miktarı tayin edilir.
Glukoz şurubu ve kuru glukoz şurubunda indirgen şeker miktarı, dekstroz eşdeğeri cinsinden hesaplanır ve ifade edilir.
Dekstroz monohidrat indirgen şeker miktarı, D-glukoz cinsinden ifade edilir.
2. Tanım
İnvert şeker olarak ifade edilen indirgen şeker: Belirtilen yöntemle tayin edilen invert şeker, D-glukoz veya dekstroz eşdeğeri cinsinden hesaplanan veya tayin edilen indirgen şeker miktarıdır.
3. Prensip
Yöntemin prensibi, örnekteki indirgen şekerin, belirli koşullarda kaynama noktasına kadar bakır-II çözeltisi ile ısıtılması, bakır-II- iyonlarının bir kısmının bakır-l iyonlarına indirgemesi ve çözeltide kalan bakır-II iyonlarının iyodimetrik olarak tayini esasına dayanır.
4. Reaktifler
4.1. Carrez çözeltisi I: 21.95 g çinko asetat dihidrat [Zn(CH3COO)2.2H3O] veya 24 g çinko asetat trihidrat [Zn(CH3COO)2.3H2O] suda çözülür, 3 mL glasiyal asetik asit katılır, damıtık su ile 100 mL'ye tamamlanır.
4.2.Carrez çözeltisi II : 10.6 g potasyum demir-II siyanür trihidrat [K4Fe(CN)6.3H2O] suda çözülür, 100 mL’ye tamamlanır.
4.3. Luff Schoorl Reaktifi:
4.3.1. Bakır-II-sülfat çözeltisi: 25.0 g bakır sülfat, CuSO4.5H2O (demir kapsamayan) 100 mL suda çözülür.
4.3.2. Sitrik asit çözeltisi: 50 g sitrik asit monohidrat (C6H8O7.H2O) 50 mL suda çözülür.
4.3.3. Sodyum karbonat çözeltisi: 143.8 g susuz sodyum karbonat 300 mL ılık suda çözülür, soğutulur.
4.3.4. 4.3.1, 4.3.2, ve 4.3.3 iyice karıştırılır, çözülür, litreye tamamlanır. 1 gece bekletilir, gerekirse süzülür. 6.1.’de anlatıldığı şekilde çözeltinin molaritesi kontrol edilir. (Cu 0.1 mol/L : Na2CO3 mol/L)
4.4. Sodyum tiyosülfat çözeltisi, Na2S2O3.5H2O, 0.1 M
4.5. Nişasta çözeltisi : 5 g çözünür nişasta 30 mL suda çözülür. Bu karışım, 1 L kaynar suya katılır, 3 dakika kaynatılır, soğutulur ve gerekli görülürse koruyucu olarak 10 mg civa iyodür, HgI2 ilave edilir.
4.6. Sülfürik asit çözeltisi, 3 M
4.7. Potasyum iyodür çözeltisi, 30 g/100 mL
4.8. Kaynama taşı : Hidroklorik asit içinde kaynatılır, su ile yıkanır ve kurutulur.
4.9. Isopentanol
4.10.Sodyum hidroksit çözeltisi, 0.1 M
4.11.Hidroklorik asit çözeltisi, 0.1 M
4.12.Fenolftalein çözeltisi, 1 g/100 mL: 1 g fenolftalein 60 mL metil alkolde çözülür, 100 mL’ye damıtık su ile tamamlanır.
5. Sonuçların Açıklanması:
5.1. Balon, 300 mL, geri soğutucu ile kullanılabilen.
5.2. Kronometre
6. İşlem
6.1.Luff Schoorl Çözeltisinin Ayarı
6.1.1. Luff Schoorl çözeltisinden (4.3) 25 mL, 300 mL lik bir erlene alınır. 3 g potasyum iyodür çözeltisi (4.7) ve 25 mL 3 M sülfürik asit çözeltisi (4.6) eklenir. Titrasyonun sonuna doğru indikatör olarak nişasta çözeltisi (4.5) kullanılarak 0.1 M sodyum tiyosülfat (4.4) ile titre edilir.
6.1.2. 100 mL ölçülü balona 10 mL çözelti alınır ve su ile çizgisine tamamlanır. 10 mL seyreltik çözelti içinde 25 mL 0.1 M hidroklorik asit bulunan erlene alınır. Kaynar su banyosunda 1 saat bekletilir. Soğutulur. Yeni kaynamış su ile orijinal hacme tamamlanır. Fenolftalein çözeltisi (4.12) kullanılarak 0.1 M sodyum hidroksit ile titre edilir. Sodyum hidroksit miktarı 5.5 – 6.5 mL arasında olmalıdır.
6.1.3. Fenolftalein çözeltisi (4.12) kullanılarak seyreltik çözelti (6.12) 0.1 M hidroklorik asit (4.11) çözeltisi ile titre edilir. Renk mora dönüşünce titrasyona son verilir. Hidroklorik asit miktarı 6.5 – 7.5 mL arasında olmalıdır.
6.1.4. Luff Schoorl çözeltisinin (4.3) pH’ı 20 oC
'de 9.3 – 9.4 olmalıdır.
6.2.Örneğin Hazırlanması
6.2.1. 5 g örnek, 1 mg hassasiyette tartılır. 250 mL’lik ölçülü balona aktarılır. 200 mL su ilave edilir. Örnek çözeltisi bulanıksa carrez çözeltileri ile çöktürme işlemi yapılır. 5 mL Carrez I çözeltisi (4.1) 5 mL Carrez II çözeltisi (4.2) katılır ve su ile işaret çizgisine tamamlanır, karıştırılır ve süzülür.
6.2.2.Analize hazırlanan bu çözeltinin 25 mL’sinde 15 mg’dan daha az, 60 mg dan daha çok invert şeker (glukoz olarak) bulunmamalı. Gerekirse örnek seyreltilmelidir.
6.3. Titrasyon
6.3.1. 25 mL örnek çözeltisi (6.2) ve birkaç kaynama taşı erlene konur.
6.3.2. Luff Schoorl reaktifinden (4.3) bir pipetle 25 mL alınır ve dibi yuvarlak 300 mL’lik bir balona aktarılır.
6.3.3. Erlen geri soğutucuya takılır.
6.3.4. Erlen içindekilerle birlikte bunzen beki üzerindeki asbest tele konur. Alevin çapı asbest tel ile aynı olmalıdır. Kaynayan su banyosunda ısıtılır. Balon ara sıra elle döndürülerek çözelti karıştırılır.
6.3.5. Tam 10 dakika kaynatılır. Hemen akar soğuk su altında 5 dakika içinde soğutulur.
6.3.6. 10 mL potasyum iyodür çözeltisi (4.7) ve sürekli karıştırarak, aşırı köpürmeyi önlemek için azar azar olmak üzere 25 mL 3 M H2SO4 (4.6) katılır.
6.3.7. 0.1 M lik sodyum tiyosülfat çözeltisi (4.4) ile çözelti açık sarı renk olana kadar titre edilir. Birkaç mL nişasta indikatörü (4.5) katılır ve mavi renk kaybolana kadar titrasyona devam edilir.
6.3.8. Tanık deney: Örnek çözeltisi (6.2.2)yerine 25 mL su kullanılır.
7. Sonuçların Açıklanması:
7.1. Formül ve sonuçların hesaplanması:
Tablo 3’den 0.1 M sodyum tiyosülfat olarak iki titrasyon arasındaki farktan glukoz veya invert şeker miktarı bulunur.
Sonuçlar kuru madde de (kütle/kütle) D-glukoz veya invert şeker olarak açıklanır.
7.2. Tekrarlanabilirlik
Analiz basamaklarının doğru olarak uygulanması koşuluyla, aynı örnekte, aynı zaman diliminde, aynı laboratuvar cihaz ve koşullarında aynı kişi tarafından birbiri ardına yapılan 2 titrasyon sonucu arasındaki fark 0.2 mL’yi geçmemelidir.
8. Not: Köpürmeyi önlemek için birkaç damla köpük engelleyici ( Isopentanol, 4.9) eklenir.
Tablo 3: Luff- Schoorl çözeltisine karşılık glukoz değerleri
|
Sodyum Tiyosülfat, 0.1 M/mL |
Glukoz, Fruktoz, İnvert şeker (C6H12O6) |
|
|
mg |
fark |
|
|
1 |
2.4 |
- |
|
2 |
4.8 |
2.4 |
|
3 |
7.2 |
2.4 |
|
4 |
9.7 |
2.5 |
|
5 |
12.2 |
2.5 |
|
6 |
14.7 |
2.5 |
|
7 |
17.2 |
2.5 |
|
8 |
19.8 |
2.6 |
|
9 |
22.4 |
2.6 |
|
10 |
25.0 |
2.6 |
|
11 |
27.6 |
2.6 |
|
12 |
30.3 |
2.7 |
|
13 |
33.0 |
2.7 |
|
14 |
35.8 |
2.7 |
|
15 |
38.5 |
2.8 |
|
16 |
41.3 |
2.8 |
|
17 |
44.2 |
2.9 |
|
18 |
47.1 |
2.9 |
|
19 |
50.0 |
2.9 |
|
20 |
53.0 |
3.0 |
|
21 |
56.0 |
3.0 |
|
22 |
59.1 |
3.1 |
|
23 |
62.2 |
3.1 |
Yöntem 7 : İnvert Şeker Cinsinden İndirgen Şeker Tayini (Lane and Eynon Sabit Hacim Yöntemi)
1. Uygulama Alanı ve Amacı:
Bu yöntemle şeker çözeltisi, beyaz şeker çözeltisi, invert şeker çözeltisi, beyaz invert şeker çözeltisi, invert şeker şurubu, beyaz invert şeker şurubu çözeltilerinde invert şeker cinsinden indirgen şeker miktarı belirlenir.
2. Tanım
İnvert şeker cinsinden indirgen şeker; belirtilen yöntemle tayin edilen indirgen şeker miktarıdır.
3. Prensip
Örnek çözeltisi kaynama noktasında metilen mavisi indikatörü kullanarak Fehling çözeltisine karşı titre edilir.
4. Reaktifler
4.1.Fehling Çözeltileri
4.1.1. Fehling A çözeltisi (Bakır sülfat çözeltisi): 69.3 g bakır sülfat pentahidrat (CuSO4 . 5H2O) yeterli miktarda suda çözülür ve 1 litreye seyreltilir.
4.1.2. Fehling B çözeltisi (Alkali tartarat çözeltisi): 346.0 g potasyum sodyum tartarat (KNaC4H4O6.4H2O) yeterli miktarda suda çözülür. Ayrıca, 100 g NaOH yeterli miktarda suda çözülür. Bu iki çözelti karıştırılır ve damıtık su ile 1 litreye tamamlanır.
Her iki çözelti kahverengi veya amber renkli şişelerde saklanmalıdır.
4.2. Sodyum hidroksit çözeltisi, 1 M
4.3.Standart invert şeker çözeltisi, % 1 : 9.50 g saf sakaroz tartılır ve 1 litrelik ölçülü balona aktarılır, 100 ± 5 mL kadar damıtık suda çözülür. 5 mL derişik HCl (4.6) ilave edilir. Sakarozun tamamen invert şekere dönüşmesi için 20-25 °C’de 3 gün veya 12-15 °C’de 8 gün bekletilir. Bekleme süresi sonunda çözelti damıtık suyla 800 mL’ye seyreltilir.
2 g benzoik asit (C6H5COOH) 75 mL sıcak suda çözülür, soğutulduktan sonra invert şeker çözeltisine ilave edilir ve çözelti damıtık suyla 1 litreye seyreltilir, iyice karıştırılır. Elde edilen bu çözelti 10 g/L’lik standart invert şeker çözeltisidir. Ağzı iyice kapanabilen ölçülü balonda 6 ay bozulmadan saklanabilir.
Seyreltik invert şeker çözeltisi, 2.5 g/L: Standart invert şeker çözeltisinin (4.7) 25 mL’si 100 mL’lik ölçülü balona pipetle aktarılır, 2 damla fenolftalein çözeltisi (4.5) eklenir ve açık pembe renk görülene kadar 1 M NaOH çözeltisi (4.2) katılır. 1-2 damla 0.5 M HCl çözeltisi ilavesiyle çözeltinin pembe rengi kaybolur. Çözelti sonuçta damıtık suyla işaret çizgisine tamamlanır ve karıştırılır. Elde edilen bu çözelti 2.5 g/L’lik standart invert şeker çözeltisidir. Kullanılmadan hemen önce hazırlanmalıdır.
4.4. Metilen mavisi çözeltisi, % 1.
5. Cihaz ve Malzemeler
5.1. Balon, dar boyunlu, ısıya dayanıklı, 500 mL
5.2. Büret, 50 mL, 0.05 mL dereceli
5.3.Pipet, 20, 25 ve 50 mL
5.4.Ölçülü balon, tek işaretli, 250, 1000 ve 2000 mL
5.5.Isıtma düzeneği, 6.1'deki koşullara uygun kaynama sağlayacak özellikte olmalı, titrasyon bitiş noktasının belirlenmesi için balon ısı kaynağından ayrılmamalıdır.
5.6. Kronometre, 1 saniyeye ayarlanabilen.
6. İşlem
6.1. Fehling Çözeltisinin Ayarlanması
6.1.1.50 mL Fehling B çözeltisi ve sonra 50 mL Fehling A çözeltisi erlene aktarılır ve karıştırılır.
6.1.2.Bürete % 0.25’lik (0.25 g/100 mL) standart invert şeker çözeltisi (4.3) konulur.
6.1.3.500 mL’lik balona 20 mL Fehling A+B karışımı aktarılır. 15 mL su eklenir. Büretten 39 mL invert şeker çözeltisi eklenir. Birkaç kaynama taşı eklenir. Zaman zaman karıştırılır.
6.1.4.Balon içeriği kaynayıncaya kadar ısıtılır. 2 dakika kaynatılır. Tüm işlemler kaynar halde iken yapılır. 2 dakika kaynama süresi sonunda 3-4 damla metilen mavisi çözeltisi (4.4) eklenir. Çözelti mavi renge dönüşür.
6.1.5. Büretten 0.1 mL miktarlarda katılarak işleme devam edilir. Titrasyonun dönüm noktası, mavi rengin kaybolması ve çöken bakır-I-oksidin kırmızı renginin net olarak ortaya çıkması ile belirlenir.
6.1.6. Titrasyon dönüm noktasına kaynamaya başladıktan sonra 3 dakika içinde ulaşılmalıdır. Son hacim (V0) 3.7 ile 4.7 mL arasında olmalıdır. Bu sınırlar dışında ise Fehling A (4.1.1) çözeltisinin bakır konsantrasyonu ayarlanır ve ayarlama işlemi tekrarlanır.
6.2. Örnek Çözeltisinin Hazırlanması
Örnek çözeltisi, 100 mL’sinde 250-400 mg invert şeker olacak şekilde hazırlanır.
6.3.Ön Deneme
6.3.1. Ön deneme titrasyonun son noktasında toplam hacim 75 mL olacak şekilde Fehling A+B çözeltisinin 20 mL’sine eklenecek su ve örnek çözeltisi miktarını belirlemek için yapılır. Standart invert şeker çözeltisi yerine 25 mL örnek çözeltisi ve 15 mL su kullanılarak 6.1. de verilen işlemler uygulanır.
6.3.2. 3-4 damla metilen mavisi çözeltisinin eklenmesinden sonra balonda kırmızımsı renk oluşursa, örnek çözeltisinin beklenenden fazla konmuş olduğu anlaşılır. Bu durumda, deneme daha düşük konsantrasyonda hazırlanan örnek çözeltisiyle tekrarlanır. Eğer kırmızımsı rengin oluşması için 50 mL’den fazla örnek çözeltisine gereksinim varsa derişik bir örnek çözeltisi hazırlanması gerektiğini gösterir.
Eklenecek su miktarı; Fehling A+B çözeltisi (20 mL) ve örnek çözeltisi miktarının (mL) 75 mL’den çıkarılmasıyla bulunur.
6.4. Analizin Yapılması
6.4.1. Ateşe dayanıklı 500 mL’lik balona, 20 mL ayarı kontrol edilmiş Fehling A+B çözeltisi ve 6.3’de hesaplanan miktarda su alınır.
6.4.2. Üzerine, titrasyonun son noktasına en çok 1 mL kalacak şekilde örnek çözeltisinden (6.3’de tayin edilen miktar dikkate alınarak) ilave edilir. 3-5 adet cam boncuk konur. Karıştırılır.
Titrasyona 6.1’de verildiği şekilde devam edilir. Titrasyon dönüm noktasına metilen mavisi eklenmesinden 1 dakika sonra ulaşılmalıdır. Harcanan örnek çözeltisi miktarı kaydedilir. (V1) Titrasyon paralel yapılmalıdır.
7. Sonuçlar
7.1. Formül ve hesaplama yöntemi
Örneğin indirgen şeker miktarı invert şeker cinsinden yüzde olarak aşağıdaki formülle hesaplanır.
f : Örnek çözeltisinde bulunan sakaroz miktarına bağlı düzeltme faktörü; Tablo 4'de verilmiştir. Gerekirse ara değer bulma yöntemi uygulanır.
C1 : Örnek çözeltisinin konsantrasyonu, g/100 mL
V1 : Titrasyonda kullanılan örnek çözeltisinin hacmi, mL
V0 : Titrasyonda kullanılan standart invert şeker çözeltisinin hacmi, mL
Tablo 4: Örnek çözeltisinde bulunan sakaroz miktarına bağlı düzeltme faktörü
|
6.4'deki deney çözeltisinde bulunan sakaroz, g |
Düzeltme faktörü, f |
|
|
0,0 |
1,000 |
|
|
0,5 |
0,988 |
|
|
1,0 |
0,975 |
|
|
2,0 |
0,950 |
|
|
3,0 |
0,934 |
|
|
4,0 |
0,917 |
|
|
5,0 |
0,906 |
|
|
6,0 |
0,894 |
|
|
7,0 |
0,884 |
|
|
8,0 |
0,874 |
|
|
9,0 |
0,865 |
|
|
10,0 |
0,856 |
|
|
12,0 |
0,844 |
|
|
14,0 |
0,829 |
|
|
16,0 |
0,816 |
|
|
18,0 |
0,805 |
|
|
20,0 |
0,794 |
Not: Yaklaşık sakaroz konsantrasyonu, invert şekere bağlı olarak çözünmüş katı madde ile bulunur. Bu değer, Bu Tebliğin 3 üncü yönteminde anlatıldığı gibi kırılma indisi ile bulunur.
7.2. Tekrarlanabilirlik
Analiz basamaklarının doğru olarak uygulanması koşuluyla, aynı örnekte, aynı zaman diliminde, aynı laboratuvar cihaz ve koşullarındaaynı kişi tarafından birbiri ardına yapılan iki analiz sonucu arasındaki fark aritmetik ortalamalarının % 1.00'ini geçmemelidir.
Yöntem 8: Dektstroz Eşdeğerinin Tayini (Lane and Eynon Yöntemi)
1. Uygulama Alanı ve Amacı
Bu yöntem,glukoz şurubu, kurutulumuş glukoz şurubu, dekstroz monohidrat, susuz dekstrozda dekstroz eşdeğerini belirler.
2. Tanım
2.1.İndirgen şeker;susuz dekstroz (D – Glukoz) olarak tayin edilen invert şeker miktarının belirtilen yöntemle saptanmasıdır
2.2.Dekstroz eşdeğeri;örneğin kuru maddede kütlece yüzde olarak ifade edilen indirgeme gücüdür.
3. Prensip
Örneğin, metilen mavisi indikatörü kullanılarak belirli koşullar altında, Fehling çözeltilerine karşı kaynama noktasında titre edilmesidir.
4. Reaktifler
4.1. Fehling çözeltileri:
4.1.1.Çözelti A: Bir miktar suda 69.3 g bakır II sülfat pentahidrat (Cu2SO4 . 5H2O) çözülür ve hacmi 1000 mL’ye tamamlanır.
4.1.2. Çözelti B: Yeteri kadar suda 346.0 g sodyum potasyum tartarat tetrahidrat (KNaC4H4O6 . 4H2O) ve 100 g sodyum hidroksit çözülür. Hacmi 1000 mL’ye tamamlanır. Çözeltide zamanla tortu oluşması önlenir.
Not: Bu iki çözelti (4.1.1 ve 4.1.2), kahverengi veya amber renkli şişelerde saklanmalıdır.
4.1.3.Fehling çözeltileri karışımının hazırlanması:
Kuru, temiz bir behere önce 50 mL Fehling B çözeltisi (4.1.2), ardından 50 mL Fehling A (4.1.1) çözeltisi pipetle alınır.
Not: Fehling çözeltisi karışımı bekletilmemeli, günlük hazırlanarak standardize edilmelidir.
4.2. Susuz dekstroz (D-glukoz) (C6H12O6): Bu madde kullanılmadan önce 100 ± 1 0C veya daha düşük sıcaklıkta ve yaklaşık 10 kPa (103 mbar) basınç altında vakumlu etüvde 4 saat boyunca kurutulur.
4.3. Standart dekstroz çözeltisi, 0.600 g/100mL : 0,1 mg duyarlılıkla 0.6 g susuz dekstroz (4.2) tartılır, bir miktar suda çözülerek çözelti 100 mL’lik balon jojeye aktarılır. (5.4) 100 mL işaret çizgisine kadar seyreltilir ve karıştırılır.
Bu çözelti, kullanılacağı gün taze olarak hazırlanmalıdır.
4.4. Metilen mavisi çözeltisi; 0,1 g/100mL, 100 mL suda 0,1 g metilen mavisi çözülür.
5. Cihaz ve Malzemeler
5.1. Kaynatma balonu, dar boyunlu, 250 mL’lik.
5.2. Büret, 50 mL, musluklu ve dirsek uçlu, 0.05 mL bölmeli.
5.3. Pipet, 25 mL ve 50 mL, tek işaretli.
5.4. Balon joje, 100 mL ve 500 mL. kapasiteli.
5.5. Isıtma cihazı, 6.1’deki koşullara göre kaynatmaya uygun, erlen ısı kaynağından ayırmadan renk değişimi gözlenebilen (6.1, Not 3).
5.6. Kronometre, saniye bölmeli.
6. İşlem
6.1. Fehling çözeltisinin standardizasyonu.
6.1.1. Temiz, kuru bir erlene pipetle 25 mL Fehling çözeltisi (4.1.3) konulur.
6.1.2. Büret,(5.2) standart dekstroz çözeltisi (4.3) ile doldurulur ve sıvı sütununun bombesi sıfır işaretine ayarlanır.
6.1.3. Büretten balona 5.1) 18 mL standart dekstroz çözeltisi (4.3) boşaltılır. Şişe içeriği çalkalanarak karıştırılır.
6.1.4. Erlen, 120 ± 15 saniye içinde kaynama başlayacak şekilde önceden ayarlanan ısıtma cihazına (5.5) konur. Isıtma cihazı titrasyon boyunca bir daha ayarlanmaz (bkz Not 1).
6.1.5. Kaynama başlayınca kronometre sıfırdan başlatılır.
6.1.6. Erlen içeriği 120 saniye boyunca kaynatılır. Bu sürenin sonuna doğru 1 mL metilen mavisi çözeltisi (4.4) eklenir.
6.1.7. 120 saniyelik kaynama süresinin sonunda, erlene (5.1.), metilen mavisi kaybolana dek büretten (6.1.2) 0.5 mL’lik damlalar halinde standart dekstroz çözeltisi eklenir (bkz Not 2 ve 3).
Sondan bir önceki 0.5 mL dahil olmak üzere, eklenen standart dekstroz çözeltisinin hacmi kaydedilir (X mL).
6.1.8. 6.1.1 ve 6.1.2 tekrarlanır.
6.1.9. Balona büret ile ( X – 0.3 ) mL standart dekstroz çözeltisi konulur.
6.1.10. 6.1.4 , 6.1.5 , 6.1.6 tekrarlanır.
6.1.11. 120 saniyelik kaynama süresinin sonunda; standart dekstroz çözeltisi başlangıçta, her seferde 0.2 mL, daha sonra metilen mavisinin renginin değiştiği ana kadar damla damla büretten balona (5.1) eklenir.
Bu işlemin sonuna doğru standart dekstroz çözeltisinin damlatılma aralığı 10-15 saniye olmalıdır.
Bu ekleme, toplam kaynama süresi 180 saniyeyi aşmayacak şekilde, 60 saniye içinde tamamlanmalıdır.
Bu süreyi ayarlayabilmek için, başlangıçta eklenen standart dekstroz çözeltisinin (6.1.9) bir miktar daha fazlası konarak üçüncü bir titrasyon yapılması gerekebilir.
6.1.12. Son titrasyonun bitiş anına dek harcanan standart dekstroz çözeltisi hacmi (V0 mL) kaydedilir (Not 4).
6.1.13. V0, 19.0 – 21.0 standart dekstroz çözeltisi (4.3) aralığında olacaktır. V0 bu aralığın dışında ise Fehling A çözeltisinin (4.1.1) konsantrasyonu ayarlanarak standardizasyon işlemi tekrarlanır.
6.1.14. Karışık Fehling çözeltisinin günlük standardizasyonu için, V0tam olarak bilindiğinden, başlangıçta (V0 – 0,5) mL standart dekstroz çözeltisi eklenerek tek bir titrasyon yapılır.
Not 1: Bu, kaynama başladığında titrasyon süresince buharın canlı ve sürekli çıkışını sağlar, dolayısıyla erlene hava girişini ve erlen içeriğinin oksidasyonunu önler.
Not 2: Metilen mavisinin renk değişimi, dipteki bakır-I-oksitten uzak olacağı için en iyi şekilde yüzeyde ve sıvı sütununun bombesinde izlenir. Rengin kaybolması, indirekt aydınlatma altında daha kolay gözlemlenir. Erlenin arkasında beyaz bir pano bulundurulması renk dönüşümünün görülmesini kolaylaştırır.
Not 3: Tayin sırasında , büret ısı kaynağından mümkün olduğunca uzak tutulmalıdır.
Not 4: Kişisel etkenleri önlemek için, her analizci kendi standardizasyonunu yapar ve hesaplarda kendi V0 değerini kullanır.
6.2. Örneğin analize hazırlanması
6.2.1. Hazırlanan örneğin indirgeme gücü (2.1) bilinmiyorsa, bunun için uygun bir değer elde edebilmek amacıyla, örnek miktarının (6.3) hesaplanabilmesi için aşağıdaki gibi bir ön hazırlık incelemesi gereklidir.
6.2.2. "Z”nin tahmini bir değeri olması için, örneğin % 2 (kütle/hacim) çözeltisi hazırlanır.
6.2.3. Standart dekstroz çözeltisi yerine 6.2.2.’deki örnek çözeltisi kullanarak 6.1.2. tekrarlanır.
6.2.4. 6.1.1. tekrarlanır.
6.2.5. 18.0 mL standart dekstroz çözeltisi yerine 10.0 mL örnek çözeltisi kullanarak 6.1.3. tekrarlanır.
6.2.6. 6.1.4. tekrarlanır.
6.2.7. Balon kaynayana dek ısıtılır. 1 mL metilen mavisi çözeltisi (4.4) eklenir.
6.2.8. Kaynamanın başladığı anda kronometre (5.6) sıfırdan başlatılır ve erlene büretle yaklaşık 10 saniyede bir 1.0 mL’lik partiler halinde örnek çözeltisi, metilen mavisi rengi kaybolana dek eklenir.
Sondan bir önceki 1 mL dahil olmak üzere harcanan örnek çözeltisi hacmi kaydedilir (Y mL).
6.2.9. “Y”, 50 mL’yi geçmemelidir. Geçerse, örnek çözeltisinin konsantrasyonu artırılarak titrasyon tekrarlanır.
6.2.10. Örneğin yaklaşık indirgeme gücü, kütlece yüzde olarak aşağıdaki formülle hesaplanır.
6.3.Örnek Miktarı
Hesaplamada indirgeme gücünün (2.1) yaklaşık değeri veya 6.2.10.’da bulunan değer kullanılarak tespit edilmiş, susuz dekstroz (D–glukoz) olarak ifade edilen indirgen şekerlerden 2.85 - 3.15 g içeren bir miktar örnek 0.1 g duyarlılıkla tartılır (m).
6.4.Analiz çözeltisi
Örnek suda çözdürerek 500 mL’ye tamamlanır.
6.5. Tayin
6.5.1. 6.1.1.’deki gibi.
6.5.2. Büret, (5.2) analiz çözeltisi (6.4) ile doldurulur ve sıvı sütununun bombesi sıfır çizgisine ayarlanır.
6.5.3. Büretten balona 18.5 mL analiz çözeltisi aktarılır. Çalkalayarak karıştırılır.
6.5.4. 6.1.4.’deki gibi.
6.5.5. 6.1.5.’deki gibi.
6.5.6. 6.1.6.’daki gibi.
6.5.7. Standart dekstroz çözeltisi yerine analiz çözeltisi kullanarak 6.1.7.’deki gibi.
6.5.8. 6.1.8.’deki gibi.
6.5.9. Standart dekstroz çözeltisi yerine analiz çözeltisi kullanarak 6.1.9.’daki gibi.
6.5.10. 6.1.10.’daki gibi.
6.5.11. Standart dekstroz çözeltisi yerine analiz çözeltisi kullanarak 6.1.11.’deki gibi.
6.5.12. Titrasyonun dönüm noktasına kadar harcanan analiz çözeltisi hacmi kaydedilir (V1).
6.5.13. V1, 19.0 – 21.0 mL analiz çözeltisi aralığında olmalıdır. Aksi halde, analiz çözeltisinin konsantrasyonu arttırılarak 6.5.1.’den 6.5.12.’ye kadar tekrarlanır.
6.5.14. Aynı analiz çözeltisinden iki tayin yapılır.
6.6. Kuru madde içeriği: hazırlanmış örneğin kuru madde içeriği yöntem 2 ile tayin edilir.
7. Sonuçların Açıklanması:
7.1. Formüller ve hesaplama yöntemi
7.1.1.İndirgeme gücü
Örneğin indirgeme gücü, kütlece yüzde olarak aşağıdaki formülle hesaplanır:
V0 = standardizasyon titrasyonunda (6.1) kullanılan standart dekstroz çözeltisi hacmi,mL
V1 = Titrasyonunda kullanılan deney çözeltisi hacmi,mL
m = 500 mL deney çözeltisi yapmak için kullanılan örnek miktarı, g
7.1.2.Dekstroz eşdeğeri
Dekstroz eşdeğeri, örnekteki kuru maddenin yüzdesi olarak aşağıdaki formülle hesaplanır:
Rp = örneğin kütle yüzdesi olarak hesaplanan indirgeme gücü (7.1.1).
D = örneğin kütlece yüzdesi olarak kuru madde içeriği,g
7.2.Tekrarlanabilirlik
Aynı koşullarda, aynı analizci tarafından, aynı zaman diliminde veya hızlı şekilde birbiri ardına aynı örnek için yapılan iki analiz sonucu arasındaki fark, örneğin % 1’ini aşmamalıdır.
Yöntem 9: Sülfat Külü Tayini
1. Uygulama Alanı ve Amacı:
Bu yöntem, glukoz şurubu, kurutulmuş glukoz şurubu, dekstroz monohidrat ve susuz dekstrozda sülfat külü miktarını belirler.
2. Tanımlar:
“Sülfat külü içeriği”: açıklanan yöntemle belirlenen sülfat külü miktarıdır.
3. Prensip:
Analiz örneğinin kalıntı kütlesi, sülfürik asit varlığında, 525 oC
'da yükseltgen ortamda kül edilerek ve örnek miktarının yüzdesi olarak hesaplanır.
Reaktifler:
4.1. Sülfürik asit çözeltisi: 300 mL su üzerine, 100 mL derişik sülfürik asit (yoğunluğu 20 oC 'da d = 1,84 g/mL; % 96 m/m)
karıştırarak ve soğutarak yavaş ve dikkatli bir şekilde katılır.
5. Sonuçların Açıklanması:
5.1. Kül fırını, elektrikli, pirometre bağlı ve 525 ± 25 oC'a ayarlanabilen.
5.2. Analitik terazi, 0.1 mg duyarlılıklı
5.3. Kül krozesi, uygun kapasitede, platin veya kuvartz.
5.4. Desikatör, yeni aktive edilmiş silika jel veya dengi nem çekici bir madde ve nemi belirleyici indikatör içeren.
6. İşlem:
Kroze ısıtılır (5.3.). Kül etme sıcaklığına getirilir, desikatörde soğutulur ve tartılır. 5 g glukoz şurubu veya kuru glukoz şurubu, veya 10 g dekstroz monohidrat, veya susuz dekstroz krozeye konulur. Yaklaşık 0.1 mg duyarlılıkla tartılır. 5 mL sülfürik asit çözeltisi (4.1.) (bakınız not 8.1) eklenir ve örnek dikkatlice kroze içinde ısıtılır. Isıtma tablası veya ateş üzerinde tamamen karbonlaşıncaya kadar yapılır. Bu karbonizasyon işleminde örnekten buhar çıkmaya başladığı anda (Not 8.2.) kroze kapağı dikkatlice kapatılır. Kroze (5.3) 525± 25oC
’daki kül fırınına konur (5.1.) ve işleme beyaz kül elde edene kadar devam edilir. Bu işlem yaklaşık 2 saatte tamamlanır.(Not 8.3) Örnek 30 dakika kadar desikatörde (5.4.) soğutulur ve sonra tartılır.
7. Sonuçların Açıklanması
7.1.Formül ve hesaplama yöntemi:Sülfat külü miktarı, kütlece yüzde olarak aşağıdaki gibi hesaplanır:
m1= Kül miktarı,g.
m0= Örnek miktarı,g.
7.2. Tekrarlanabilirlik:
Aynı koşullarda, aynı analizci tarafından, aynı zaman diliminde veya hızlı şekilde birbiri ardına aynı örnek için yapılan iki analiz sonucu arasındaki fark, bunların aritmetik ortalamalarının % 2’ini aşmamalıdır.
8. Notlar
8.1. Aşırı köpüklenmenin önlenmesi için az miktarlarda sülfürik asit eklenir.
8.2. örneğin kabararak kül kaybını önlemek için gerekli önlemler, ilk karbonizasyonda alınır.
8.3. Eğer örneğin tümüyle karbonizasyonu çok zor ise (siyah parçalar kalıyorsa) kroze, kül fırınından uzaklaştırılmalıdır, kalıntı nemlendirilmeli ve soğutulduktan sonra birkaç damla su ilave edilip, kül fırınına konmalıdır.
Yöntem 10: Polarizasyon Tayini
1. Uygulama Alanı ve Amacı:
Bu yöntem, yarı beyaz şeker, şeker veya beyaz şeker, rafine şekerde polarizasyonu belirler.
2. Tanım:
Polarizasyon, polarize ışık düzleminin 200 mm uzunluğunda bir tüpte bulunan, % 26 (kütle/hacim)’lik şeker çözeltisi tarafından çevirmesidir.
3. Prensip:
Polarizasyon; aşağıdaki yöntemde belirtildiği gibi polarimetre veya sakarimetre kullanılarak tayin edilir.
4. Reaktifler:
4.1. Berraklaştırma çözeltisi, bazik kurşun asetat çözeltisi: 560 g kuru bazik kurşun asetat yaklaşık 1000 mL yeni kaynamış suya eklenir. Karışım 30 dakika kaynatılır ve 1 gece bekletilir.
Çökelti üzerinde kalan berrak çözelti başka bir yere alınır ve bu çözelti 20 oC
'da yoğunluğu 1.25 g/mL olacak şekilde yeni kaynatılıp, soğutulmuş su ile seyreltilir.
Çözeltinin hava ile teması önlenmelidir.
4.2. Dietil eter
5. Sonuçların Açıklanması:
5.1. 26 g sakaroz için derecelendirilmiş polarimetre veya sakarimetre: Bu cihaz, sıcaklığı 20 oC
’a ayarlanmış bir odaya yerleştirilir. Cihazın kalibrasyonu standart tüplerle yapılır.
5.2. Işık kaynağı, sodyum buharlı lambası
5.3. Polarimetre tüpleri, uzunluğu 200 mm, hata payı ±0.02 mm’yi geçmeyen.
5.4. Analitik terazi, 0.1 mg duyarlılıklı
5.5. Balon joje, 100 mL, 100.00 ± 0.01 mL doğrulukta olan balon jojeler düzeltmeye gerek duyulmadan kullanılır. Bu sınırlar dışındaki balon jojelerde 100 mL’e göre gerekli düzeltmeler yapılmalıdır.
5.6. Su banyosu, termostatlı, 20 ± 0.1oC
6. İşlem:
6.1. Çözeltinin hazırlanması: Mümkün olduğu kadar çabuk 26 ± 0.002 g örnek tartılır ve 100 mL hacimli balon jojeye (5.5) aktarılır. Yaklaşık 60 mL su eklenir. Isıtılmadan çalkalayarak çözülür. Berraklaştırma gerekli ise 0.5 mL kurşun asetat (4.1) eklenir.
Çözelti balon jojede döndürerek karıştırılır, balon jojenin duvarları yıkanır. Hacim, kalibrasyon çizgisinin yaklaşık 10 mm aşağısına tamamlanır.
Şeker çözeltisinin sıcaklığı sabitleninceye kadar balon sıcaklığı 20 ± 0.1oC’e ayarlanmış su banyosunda (5.6) bekletilir. Sıvı yüzeyinde oluşan hava kabarcıklarını gidermek için 1 damla etil eter damlatılır.
6.2.Polarizasyon: Bütün işlemlerde sıcaklık 20 ± 0.1 oC olmalıdır.
6.2.1. Cihazın sıfır ayarı yapılır.
6.2.2. Örnek filtre kağıdından süzülür. Süzüntünün ilk 10 mL'si atılır. Sonraki 50 mL süzüntü toplanır.
6.2.3. Polimetre tüpü hazırlanan örnek çözeltisi (6.2.2) ile iki kez yıkanır.
6.2.4. Tüp hazırlanan çözelti ile 20 ± 0.1oC’da dikkatlice doldurulur. Hava kabarcıkları hafif titreştirilerek uzaklaştırılır. Tüp cihaza yerleştirilir.
6.2.5. 0.05 0S veya 0.02 0S çevirme açısında çevrim derecesi ölçülür. İşlem 4 kez daha tekrarlanır. Beş okumanın ortalaması alınır.
7. Sonuçların Açıklanması :
7.1.Formül ve hesaplama yöntemi
Sonuçlar 0.10S duyarlılıkla 0S derece cinsinden hesaplanır. Açısal dereceleri 0S 'e çevirmek için aşağıdaki formül kullanılır:
0S = Açısal derece x 2.889
7.2. Tekrarlanabilirlik
Aynı koşullarda, aynı analizci tarafından, aynı zaman diliminde veya hızlı şekilde birbiri ardına aynı örnek için yapılan iki analiz sonucu arasındaki fark alınır ve her beş okuma arasındaki fark, 0.1oS’yi geçmemelidir.